H Νέα Τάξη Πραγμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο

Γιώργος Ξ. Πρωτόπαπας

Η ανατολική Μεσόγειο έχει εξελιχθεί σε πεδίο έντονου ανταγωνισμού όχι μόνο των παράκτιων κρατών καθώς και κρατών που προέρχονται από την περιοχή του Λεβάντε, την Ευρασία, τον Ατλαντικό και τη Μαύρη Θάλασσα. Η σταδιακή «παγκοσμιοποίηση» της ανατολικής Μεσόγειου την έχει καταστήσει μια επέκταση των διεθνών αντιπαλοτήτων για ναυτική ισχύ, πρόσβαση και εκμετάλλευση των ενεργειακών αποθεμάτων. Οι δρώντες στην ανατολική Μεσόγειο μπορούν να χωριστούν σε δύο κατηγορίες, τους επεκτατικούς και τους συντηρητικούς.

Η διεθνής ναυτική και γεωπολιτική ισορροπία δυνάμεων επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από την απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να επικεντρωθούν στην περιοχή Ασίας – Ειρηνικού. Η αμερικάνικη στρατηγική Ασίας – Ειρηνικού αποφασίστηκε εξαιτίας του οτι: α) η αμερικανική εθνική ασφάλεια στην ανατολική Ασία εξαρτάται από στρατιωτικούς συμμάχους (Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Ταϊβάν) και β) την ανάγη για προσαρμογή στις μεταψυχροπολεμικές αλλαγές σε Ασία – Ειρηνικό.

Κίνα, Ρωσία, Ιράν

Η ανάσχεση της κινέζικης επέκτασης σε στρατιωτικό και ναυτικό επίπεδο αποτελεί την κύρια ανησυχία της Ουάσιγκτον . Η Κίνα κατασκευάζει την πρώτη ξένη της βάση στο Τζιμπουτί που βρίσκεται κοντά στο στρατηγικής σημασίας Κόλπο του Άντεν και διερευνά για την οικοδόμηση μιας δεύτερης στο Πακιστάν. Το κινέζικο ναυτικό είναι η κύρια δύναμη επέκτασης πέρα ​​από τις πλησιέστερες θάλασσες (Κίτρινη, Ανατολική και Νότια Κινέζικη Θάλασσα). Η Κίνα επιπλέον διευρύνει την πρόσβασή της σε ξένους λιμένες για να αποκτήσει την απαραίτητη επιμελητειακή υποστήριξη, για να νομιμοποιήσει και να διατηρήσει την παρουσία σε μακρινά ύδατα – Ινδικός Ωκεανός, Μεσόγειος Θάλασσα, Ατλαντικός Ωκεανός. Η κινέζικη στρατηγική «21st Century Maritime Silk Road» (Δρόμος Μεταξιού) στοχεύει στην ανάπτυξη λιμένων σε νοτιοανατολική Ασία, Ινδικό Ωκεανό και Μεσόγειο. Ο Ινδικός Ωκεανός θεωρείται επίσης πεδίο ανταγωνισμού της μεταξύ της συμμαχίας Ηνωμένων Πολιτειών, Ινδίας, Αυστραλίας, Ιαπωνίας και της Κίνας.

Όμως η Ουάσιγκτον παραμένει επικεντρωμένη στον Περσικό Κόλπο, καθώς το Ιράν απειλεί τα αμερικανικά στρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή και στη Μέση Ανατολή. Το Ιράν από το 2011 ανάπτυξε ναυτικές δυνάμεις στην Ερυθρά Θάλασσα. Το ιρανικό ναυτικό δόγμα επικεντρώθηκε στο κλείσιμο των Στενών της Χουρμούζης αλλά πρόσφατες προσπάθειες υποδηλώνουν επέκταση της ιρανικής ναυτικής δύναμης πέρα ​​από τον Περσικό Κόλπο. Το 2011 ιρανικά πολεμικά πλοία περάσαν στη Μεσόγειο διαμέσου του Καναλιού του Σουέζ για πρώτη φορά σε τριάντα χρόνια. Η Τεχεράνη αποτελεί στενό σύμμαχο του καθεστώτος της Δαμασκού και του έχει προσφέρει σημαντική στρατιωτική βοήθεια.

Η Ρωσία εκμεταλλεύτηκε την κρίση στη Συρία για να επεκτείνει την επιρροή στην ανατολική Μεσόγειο. Η εμπλοκή των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων στον εμφύλιο άλλαξε την πορεία του υπέρ της Δαμασκού. Η Ρωσία διατηρεί μια στρατιωτική βάση στη Ταρσό και έχει μια μόνιμη ναυτική παρουσία στην ανατολική Μεσόγειο. Η Μόσχα έχει επίσης και ένα άλλο ζωτικό συμφέρον να αποτρέψει τη διείσδυση των ισλαμιστών εξτρεμιστών στο Βόρειο Καύκασο. Επιπλέον οι ανακαλύψεις φυσικού αερίου σε Κύπρο και Ισραήλ είναι πολύ σημαντικές για τη ρωσική ενεργειακή στρατηγική.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες από την πλευρά τους μείωσαν την παρουσία του 6ου Στόλου σε ένα command Ship (Ιταλία) και σε τέσσερα πλοία (Aegis Destroyers) στην Ισπανία. Ο πρώην πρόεδρος Μπάρακ Ομπάμα επικεντρώθηκε σε διπλωματικές πρωτοβουλίες σε Μέση Ανατολή. Η πυρηνική συμφωνία Δύσης – Ιράν προκάλεσε ανησυχίες στα κράτη του Περσικού Κόλπου. Ο παθητικός ρόλος του Ομπάμα στην αντιμετώπιση του συριακού εμφυλίου απομόνωσε τις ΗΠΑ και επέτρεψε να αναδειχθούν νέοι δρώντες και συμμαχίες. Τουρκία, Σαουδική Αραβία, Κατάρ τάχθηκαν εναντίον του Μπασάρ Άσαντ, ενώ Ρωσία, Ιράν και σιίτικες παραστρατιωτικές ομάδες της Μέση Ανατολής υπέρ αυτού. Επιπλέον, η διστακτικότητα Ομπάμα ενθάρρυνε το Κρεμλίνο να χρησιμοποιήσει ρωσικό ναυτικό για να γεμίσει το κενό που άφησαν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Ωστόσο τον Απρίλιο του 2017, ο νέος πρόεδρος Ντονάλτ Τραμπ διέταξε μια πυραυλική επίθεση σε συριακή αεροπορική βάση στέλνοντας δύο μηνύματα στους δρώντες της ανατολικής Μεσογείου: α) ότι υπάρχουν «κόκκινες γραμμές» για τη χρήση χημικών όπλων και β) ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν ετοιμοπόλεμη ναυτική και στρατιωτική δύναμη.

Το ΝΑΤΟ από την πλευρά του μπορεί να υιοθετήσει έναν πιο ενεργό και αποτελεσματικό ρόλο στη Μεσόγειο. Το ΝΑΤΟ ξεκίνησε το 2016 την επιχείρηση με την κωδική ονομασία “Sea Guardian” με στόχο τη θάλασσα ασφάλεια. Παράλληλα, το ΝΑΤΟ βοήθησε την Frontex και την ελληνική ακτοφυλακή προκειμένου να μειωθεί η εισροή των παράνομων μεταναστών που προέρχονταν από τις τουρκικές ακτές.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επίσης συμφέροντα στη Μεσόγειο Θάλασσα – ενεργειακή ασφάλεια, μεταναστευτικές ροές, έλεγχος των ισλαμιστών εξτρεμιστών μαχητών. Ωστόσο, η ΕΕ έχει επικεντρωθεί στα εσωτερικά της προβλήματα, τη χρηματοπιστωτική κρίση και τον ευρωσκεπτικισμό. Ενώ η ΕΕ προσπαθεί να διαφοροποιήσει τις εισαγωγές ενέργειας, προκειμένου να μειώσει την εξάρτηση από το ρωσικό φυσικό αέριο, δείχνει επίσης απροθυμία στη σταθεροποίηση μιας ασφαλούς ζώνης στην πλούσια περιοχή της ανατολικής Μεσογείου..

Νέες ισορροπίες

Η «παγκοσμιοποίηση» της ανατολικής Μεσογείου έδωσε την ευκαιρία σε ανενεργούς δρώντες -Ιράν, Ρωσία – να δραστηριοποιηθούν καθώς και στην Τουρκία να κλιμακώσει τις παράνομες προκλήσεις της. Καμια από αύτες τις  χώρες δεν υπήρξε ποτέ γνήσιο ναυτικό έθνος ή ναυτική δύναμη. Οι έννοιες του ναυτικού έθνους και της δύναμης ενσωματώνουν το πολιτιστικό στοιχείο (ιστορία και παράδοση), τη γεωγραφία, τις εμπορικές δραστηριότητες (εμπορικό στόλο) και τη ναυτική δύναμη. Η Ρωσία ενθαρρύνθηκε από τη διστακτικότητα του Ομπάμα και έχει επιτύχει πράγματι μια εντυπωσιακή στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Το Ιράν, κατάφερε να ανταγωνιστεί τα αμερικανικά στρατηγικά συμφέροντα και προσπαθεί να επεκταθεί στη Μεσόγειο. Η Τουρκία με τη συμπεριφορά της επηρεάζει την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων και ακολουθεί ένα νέο – οθωμανικό όραμα. Δεν υπήρξε ποτέ ναυτικό έθνος, αναλαμβάνει αυτό τον ρόλο βάση μιας εντολή που της δόθηκε στο παρελθόν. Η εντολή είναι σήμερα σχεδόν άκυρη. Ενώ δόθηκε στην Τουρκία καθεστώς αστυνομικού στην περιοχή, τώρα ενεργεί και αντιδρά με βάση μια ανεξάρτητη ατζέντα που ουσιαστικά ανταγωνίζεται όλους τους γείτονές της συμβάλλοντας έτσι σε μια γενική αστάθεια.

Οι τρεις παραπάνω δρώντες έχουν έναν κοινό παρονομαστή: την αστάθεια. Επωφελούνται από αυτήν και την εκμεταλλεύονται, προωθώντας μια αυτοδεσμευτική και ανεξάρτητη ατζέντα και υιοθετώντας ένα δυναμικό και σε κάποιες περιπτώσεις επιθετικό ρόλο. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν κράτη που είναι πολύ προσεκτικά για να αλλάξουν τη στάση τους από παθητική σε ενεργητική: Ελλάδα, Αίγυπτος, Ισραήλ, Κύπρος. Όμως μόνο δύο χώρες έχουν μακροχρόνια ναυτική παράδοση, Ελλάδα και Κύπρος, ενώ Αίγυπτος και Ισραήλ επενδύουν πόρους στο ναυτικό τους

Η κυβέρνηση των ΗΠΑ φαίνεται να αναλαμβάνει έναν πιο ενεργό ρόλο στην περιοχή. Οι εξελίξεις τις υπαγορεύουν εξαιτίας (α) των συγκρουόμενων συμφερόντων των παράκτιων κρατών, (β) των απειλών για την ασφάλεια και ναυτιλία, (γ) τη ρωσική ναυτική παρουσία και (δ) τις φιλοδοξίες Ιράν και Κίνας για να αποκτήσουν πρόσβαση στη Μεσόγειο.

Οι αμερικάνικες προθέσεις συνεχίζουν να παραμένουν ασαφείς για την περιοχή της Μεσογείου. Οι ΗΠΑ δεν ενθαρρύνουν την Τουρκία να απομακρύνει τις παράνομες στρατιωτικές δυνάμεις από την Κύπρο, μια χώρα μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και έναν σημαντικό ενεργειακό παράγοντα στην περιοχή. Πρακτικά δεν έχει νόημα καθώς δεν εξυπηρετεί κανέναν, ειδικά εξαιτίας των καλών σχέσεων Κύπρου – Ισραήλ – Αιγύπτου και Ελλάδας. Η Τουρκία είναι μια χώρα που δεν έχει επικυρώσει τη UNCLOS, που απαιτεί μέρος της κυπριακής ΑΟΖ επιθυμώντας να διατηρήσει προνομιούχα στρατιωτική της παρουσία στο νησί, ενώ ταυτόχρονα αμφισβητεί την κυριαρχία επί των ελληνικών νησιών και τις πολιτικές του Ισραήλ.

Προκλήσεις για την ασφάλεια

Η ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται αντιμέτωπη με τις ακόλουθες τέσσερις προκλήσεις που απειλούν την ασφάλεια της ευρύτερης περιοχής και που επηρεάζουν και την περιφερειακή ισορροπία δυνάμεων: (α) Μετανάστευση. Η σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, ιδίως στη Συρία, δημιούργησε τεράστιες μεταναστευτικές ροές από τις ακτές της Τουρκίας στις ελληνικές ακτές με τους μετανάστες να αναζητούν πρόσβαση στις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις, (β) Θαλάσσια τρομοκρατία και πειρατεία. Οι ισλαμιστές τρομοκράτες ενδέχεται να επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους μέσα στη Μεσόγειο για να επιτεθούν σε κάθε είδους οικονομικά συμφέροντα (επηρεάζοντας τουρισμό και εμπόριο). Η αστάθεια στη Συρία και στις ακυβέρνητες περιοχές της Λιβύης αυξάνει τον κίνδυνο, (γ) Πολλαπλασιασμός συμβατικών όπλων και WMD. Οι λαθρέμποροι χρησιμοποιούν φορτηγά πλοία για τη μεταφορά παράνομων όπλων. Θεωρείται ένας παράγοντας κινδύνου που παραμένει υψηλός και (δ) Λανθασμένοι υπολογισμοί των παράκτιων κρατών. Η εσωτερική κατάσταση στην Τουρκία και η στάση που υιοθετεί δημιουργεί εντάσεις στις σχέσεις με γειτονικά της κράτη. Ένας εσφαλμένος υπολογισμός θα μπορούσε να οδηγήσει σε κλιμάκωση εντάσεων και ίσως σε πόλεμο. Ένα άλλο σημείο έντασης θεωρούνται και οι σχέσεις Ισραήλ – Λιβάνου σχετικά με την οριοθέτηση της ΑΟΖ και το ρόλο της Χεζμπολάχ.

Επίσης ένα άλλος παράγοντας που επηρεάζει αρνητικά τις εξελίξεις είναι η αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει την αμερικάνικη πολιτική. Η Ουάσιγκτον μέχρι στιγμής αξιολόγησε τις εντάσεις στην ανατολική Μεσόγειο ως διμερή ζητήματα που πρέπει να επιλυθούν από τα παράκτια κράτη. Ωστόσο αυτή η στάση παραμελούσε την ουσία του προβλήματος δηλαδή τον ισλαμιστικό επεκτατισμό και την τουρκική νέο-οθωμανική ατζέντα. Ως εκ τούτου, η «ουδετερότητα» των ΗΠΑ εντείνει μόνο τα προβλήματα.

Συμπεράσματα

Η Νέα Τάξη Πραγμάτων στην ανατολική Μεσόγειο διαμορφώνεται απο κυρίως τις πολιτικές των επεκτατικών δρώντων και φυσικά από το τι πρεσβεύει η Ουάσιγκτον. Η Κίνα επιδιώκει την πρόσβαση στη Μεσόγειο (έχει ήδη τον Πειραιά) με την υλοποίησή της στρατηγικής «One Belt, One Road». Η ιρανική ναυτική δύναμη φιλοδοξεί να επεκταθεί προς τα δυτικά και προς τα ανατολικά πέρα ​​από τον Περσικό Κόλπο. Η Ρωσία έχει μια μόνιμη ναυτική παρουσία στην περιοχή επωφελούμενη από τις εξελίξεις. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να αποφασίσουν ποια πολιτική θα υιοθετήσουν έναντι της Ρωσίας. Παράλληλα σημαντικό ρόλο στην ανατολική Μεσόγειο πρέπει να υιοθετήσει και το ΝΑΤΟ που μέχρι στιγμής αρκείται σε μια επιλεκτική πολιτική. Η νέα αμερικανική διοίκηση φαίνεται να ευνοεί μια πιο αποτελεσματική στρατηγική. Εμφανίζεται να κατανοεί ότι χρειάζονται αξιόπιστοι εταίροι για την αντιμετώπιση του ισλαμικού φονταμενταλισμού (π.χ. Κούρδοι). Ο αποκλεισμός του Κατάρ από τη Σαουδική Αραβία και από άλλα αραβικά κράτη θα μπορούσε να επηρεάσει τις στρατηγικές εξελίξεις στην ανατολική Μεσόγειο. Το μπλόκο σχετίζεται όχι τόσο με την ισλαμιστική τρομοκρατία αλλά με τη σχέση του Κατάρ με το Ιράν. Οι κουρδικές δυνάμεις της Συρίας αναβάθμισαν το ρόλο τους ως σύμμαχοι των ΗΠΑ στον πόλεμο κατά του Ισλαμικού Κράτους. Η προοπτική ενός αυτόνομου ή ίσως ανεξάρτητου Κουρδιστάν θα μπορούσε να αλλάξει τη ναυτική ισορροπία υπέρ των ΗΠΑ και ίσως της Ρωσίας.

Η εξομάλυνση των «καυτών σημείων» και των «παγωμένων συγκρούσεων» στη Μεσόγειο Θάλασσα απαιτεί αξιόπιστους και ικανούς ναυτικούς εταίρους με ωριμότητα και παράδοση, χωρίς επιθετικές και επεκτατικές φιλοδοξίες. Η Ελλάδα θα παραμείνει παθητική έως ότου προκληθεί ή θα κληθεί να αναλάβει πιο ενεργό ρόλο με τη στήριξη Ηνωμένων Πολιτειών, ΝΑΤΟ και ΕΕ. Η Ελλάδα με την αμερικάνικη βάση της Σούδας εμφανίζει ένα συγκριτικό πλεονέκτημα. Ηνωμένες Πολιτείες, Ρωσία και παράκτια κράτη πρέπει να οικοδομήσουν μέτρα εμπιστοσύνης, μειώνοντας τον κίνδυνο αντιπαράθεσης με στόχο να αποτρέψουν μια κρίση με αρνητικές επιπτώσεις. Η θαλάσσια ασφάλεια, παράλληλα, απαιτεί σύγχρονα ναυτικά προγράμματα, την απόκτηση πρόσθετων σκαφών και σκαφών περιπολίας και την επέκταση ενός δικτύου παράκτιων ραντάρ. Τέλος το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να συνεργαστούν στενά στην ανατολική Μεσόγειου, να φέρουν και άλλα θεσμικά όργανα, όπως ο ΟΑΣΕ, και να δημιουργήσουν αμερόληπτα φόρουμ διαλόγου και επίσημων θεσμών, προκειμένου να εξουδετερώσουν τις εντάσεις και να ενισχύσουν τη συνεργασία.

Η ανάλυση βασίζεται στην ομιλία που έκανε o υπογράφων στο Kiel Seapower Symposium 2017 – ‘Seapower in the Eastern Mediterranean’ (26 Ιουλίου 2017).

 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ ΣΤΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΑΜΥΝΑ & ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΕΥΧΟΣ  307, ΙΟΥΛΙΟΣ – ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2017, σσ.24-27 

ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΑΙ Η ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΤΟΥ ΑΡΘΡΟΥ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΓΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΕΚΔΟΤΗ

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s